Обвинителството е една од клучните институции од која зависи дали владеењето на правото ќе остане само уставно начело или ќе стане секојдневна реалност. Секој сомнеж дека политиката може да влијае врз изборот на неговото раководство, врз неговите ресурси или врз начинот на кој ги извршува своите надлежности, неизбежно ја поткопува довербата на граѓаните. Затоа автономијата на Јавното обвинителство не е прашање на институционален престиж, туку темелна гаранција за заштита на јавниот интерес.
Современите демократии одамна ја надминаа идејата дека независноста се обезбедува само со уставна одредба. Таа се гради преку институционални гаранции: транспарентен избор на раководството, стабилно и предвидливо финансирање, професионално управување и јасни механизми на отчетност. Токму затоа е време и кај нас да се отвори сериозна стручна дебата дали постојниот модел ги обезбедува овие гаранции или се потребни подлабоки реформи.
Независноста започнува од изборот на јавниот обвинител. Ако постапката остава впечаток дека пресудна улога имале политички договори или партиски интереси, довербата во институцијата е нарушена уште пред избраниот обвинител да ја преземе функцијата. Не затоа што секој избран обвинител е политички зависен, туку затоа што правната држава не смее да почива на личниот интегритет на поединците, туку на систем што ќе ја сведе можноста за несоодветно влијание на најмала можна мера.
Оттука, изборот на јавниот обвинител и на раководните јавни обвинители треба да се темели на транспарентна и конкурентна постапка заснована на заслуги. Стручноста, професионалниот интегритет, искуството, резултатите од работата и визијата за развој на обвинителството треба да бидат одлучувачките критериуми.
Во таа насока, кандидатите треба јавно да ја претстават својата програма за работа и професионална визија, а секоја одлука за избор да биде детално и аргументирано образложена.
Истовремено, оправдано е да се отвори стручна расправа дали кандидатскиот круг за највисоките обвинителски функции треба да остане ограничен исклучиво на јавни обвинители. Под строги законски услови, можност да конкурираат би можеле да имаат и универзитетски професори по право, судии, адвокати и други истакнати правници со долгогодишно искуство, неспорен интегритет и докажани професионални резултати.
Подеднакво важно е и прашањето кој ќе ја врши стручната селекција. Целосното препуштање на изборот на политичките институции носи ризик од партизација, додека целосното затворање на процесот во рамките на обвинителскиот систем може да создаде впечаток на недоволна јавна отчетност.
Поради тоа, како најсоодветно решение се наметнува двостепен модел. Во првата фаза, независно стручно тело составено од јавни обвинители, судии, универзитетски професори и претставник на адвокатурата би спроведувало јавен конкурс, интервјуа и објективно оценување на кандидатите, по што би изготвило образложена ранг-листа. Во втората фаза, надлежниот орган би го вршел конечниот избор, но само од кандидатите кои успешно ја поминале стручната селекција.
Со тоа би се задржал демократскиот легитимитет на изборот, а би се намалил просторот политичката волја да има пресудно влијание врз тоа кој ќе раководи со Јавното обвинителство. Политиката треба да одлучува кој од најдобрите кандидати ќе ја добие довербата, а не кој било кандидат да стане најдобар затоа што ја има политичката поддршка.
Транспарентноста е уште една неопходна гаранција. Интервјуата со кандидатите, нивните програми за работа и образложението на стручната оценка треба, по правило, да бидат достапни на јавноста. Довербата не се создава зад затворени врати, туку преку процес што граѓаните можат да го следат и разберат.
Независноста, меѓутоа, не завршува со изборот. Таа мора да биде поткрепена и со вистинска финансиска автономија. Обвинителство што постојано зависи од политички одлуки за своите основни ресурси тешко може да остави впечаток на целосно независна институција. Финансирањето затоа треба да биде уредено со јасни и предвидливи правила што ќе овозможат непречено извршување на неговите законски надлежности.
Но независноста никогаш не смее да биде изговор за недопирливост. Таа мора да оди рака под рака со отчетност. Преку јасни законски механизми, транспарентност во работењето и ефикасни дисциплински постапки, обвинителството треба да ја оправдува довербата што општеството му ја доверило.
Овој пристап не е непознат во Европа. Напротив, современите европски стандарди сè повеќе инсистираат независноста на обвинителството да се обезбедува преку објективни постапки за избор, институционални гаранции и јасни механизми на одговорност. Целта не е создавање недопирлива институција, туку институција која ќе биде доволно независна да постапува без страв и доволно одговорна да ја оправда довербата на јавноста.
Правната држава не се мери според бројот на донесени закони, туку според храброста на институциите да ги применуваат еднакво кон сите. Обвинителството не смее да ја црпи својата сила од политичката поддршка, ниту својата слабост од политичката неподдршка. Неговата единствена мерка мора да бидат Уставот, законите и јавниот интерес.
Ниту една демократија не може да биде посилна од своето обвинителство. Ако неговата независност зависи од политичката волја, тогаш и правдата станува прашање на политичка волја. А таму каде што правдата зависи од политиката, владеењето на правото престанува да биде темел на државата и станува обично ветување. Вистинската сила на една држава не се мери по моќта на нејзината власт, туку по слободата на нејзините институции еднакво да го применуваат законот кон сите.
М-р Мартин Тасевски
Ставовите искажани во рубриката „Колумни“ се лични ставови на авторите и не се автоматски и ставови на редакцијата на „Локално“. Одговорноста за изнесеното во нив е исклучиво на авторот