Последните статистички податоци за туристичкиот промет во Македонија повторно отворија простор за различни толкувања. На прв поглед, бројките изгледаат охрабрувачки – странски туристи има, хотелите во најпосетените дестинации се исполнети во текот на летната сезона, а туристичките агенции и водичи повторно работат со интензитет што пред неколку години изгледаше недостижен.

Но зад оваа слика се крие многу поважен показател што заслужува далеку поголемо внимание.

Растот на бројот на ноќевањата е минимален – околу еден процент во споредба со истиот период лани. На прв поглед, тоа можеби не изгледа драматично. За туристичката економија, пак, тоа е сериозен сигнал дека сегашниот модел на развој ги достигнува своите граници.

Во туризмот не е најважно колку туристи ќе пристигнат. Многу поважно е колку долго ќе останат, колку ќе потрошат, што ќе доживеат и дали ќе посакаат повторно да се вратат. Ако тие четири елементи изостануваат, високите бројки за пристигнувања остануваат само статистичка утеха.

Од дестинација кон попатна станица

Во последната деценија Македонија стана редовна станица на балканските кружни патувања. Речиси сите големи европски тур-оператори во своите програми ги вклучуваат Скопје и Охрид.

Тоа несомнено ја зголеми меѓународната видливост на земјата. Но кружните тури имаат своја логика – нивната цел не е туристот темелно да ја запознае една држава, туку за кратко време да посети што повеќе земји.

Еден ден во Белград. Еден ден во Скопје. Еден ден во Охрид. Еден ден во Тирана. Еден ден во Дубровник.

На туристот му остануваат фотографии. На тур-операторот заработката. На Македонија чувството дека сезоната била успешна.

Токму тука се крие замката. Кога една земја ќе се навикне да живее од кружни тури, постепено престанува да размислува како самостојна туристичка дестинација. Наместо да создава причини туристот да остане четири или пет дена, почнува да се прилагодува на распоредот на автобусот. А автобусот никогаш не чека.

Туристите не носат развој ако не остануваат

Турист кој престојува една ноќ има сосема поинакво економско влијание од турист кој останува една седмица. Првиот ќе преспие, ќе појадува и ќе замине. Вториот ќе вечера во различни ресторани, ќе купува локални производи, ќе посети музеи, ќе резервира екскурзии, ќе изнајми велосипед или автомобил, ќе оди на винска дегустација, ќе ангажира локален водич и ќе потроши повеќекратно повеќе средства.

Разликата не е само во потрошувачката. Разликата е во тоа колку луѓе заработуваат од неговото присуство. Една ноќ носи приход за хотелот. Пет ноќи носат приход за целиот град.

Затоа современите туристички стратегии одамна не се темелат само на бројот на посетители. Главните показатели се должината на престојот, просечната дневна потрошувачка, повторните посети и користа за локалната економија.

Во сите овие категории Македонија има значителен простор за напредок.

Ресурсот не е производ

Минималниот раст на ноќевањата покажува дека туристичкиот производ повеќе не создава нова вредност.

Тоа отвора суштинско прашање: дали туристите ја избираат Македонија како своја дестинација или само ја посетуваат затоа што е дел од однапред подготвена балканска маршрута?

Разликата е огромна. Дестинацијата се избира. Станицата се поминува.

Македонија нема недостаток од туристички ресурси. Напротив, располага со исклучително богато природно и културно наследство, гастрономија, вински региони, езера, планини, национални паркови, манастири и археолошки локалитети. Но ресурсот сам по себе не е туристички производ. Езерото не продава туризам. Приказната околу него го продава. Планината не создава ноќевања. Активностите што се организираат на неа ги создаваат. Манастирот не го продолжува престојот. Добро осмислената културна рута го прави тоа. Токму овде Македонија најмногу заостанува. Нашата понуда сè уште премногу често се сведува на разгледување знаменитости, наместо на создавање автентични искуства. Современиот турист не сака само да фотографира. Тој сака да учествува, да научи, да вкуси, да разговара и да почувствува. Конкуренцијата повеќе не е меѓу државите.

Во Европа одамна престана трката по што поголем број туристи. Многу дестинации денес свесно го ограничуваат масовниот туризам затоа што сфатија дека повеќе посетители не значат нужно и поголема економска корист. Тие инвестираат во квалитет наместо во квантитет, во автентичност наместо во унифицирани понуди, во локални производи наместо во увезени содржини и во искуства наместо во класични екскурзии. Македонија сè уште ја има предноста што не е пренатрупана и не ја изгубила својата автентичност.

Но времето не работи во наша корист. Секоја година соседните земји инвестираат во нови тематски рути, дигитални туристички платформи, активен туризам, гастрономија и современа интерпретација на културното наследство. Конкуренцијата повеќе не се води меѓу државите. Таа се води меѓу искуствата. Време е за нов концепт Македонскиот туризам повеќе не може да се развива со логиката од деведесеттите години. Потребна е национална стратегија што ќе ја смени филозофијата на развојот. Наместо главна цел да биде бројот на туристите, главна цел треба да стане бројот на ноќевањата. Наместо да се мериме со автобуси, треба да се мериме со просечен престој. Наместо маркетинг без производ, потребен е производ што самиот ќе стане најдобар маркетинг.

Тоа подразбира силно поврзување на локалните заедници, хотелите, туристичките агенции, винариите, земјоделците, културните институции, националните паркови и малите семејни бизниси. Само така туристот ќе има причина да остане. Одржливоста започнува во локалната економија. Одржливиот туризам не започнува со забрана на пластични чаши или со поставување информативни табли. Тој започнува кога локалната заедница има директна економска корист од туризмот. Кога младите отвораат сопствени бизниси затоа што гледаат перспектива. Кога локалните производители ги продаваат своите производи на туристите. Кога семејните сместувања работат во текот на целата година. Кога туризмот станува причина луѓето да останат да живеат во своите средини. Без тоа, секој раст останува привремен.

Туризмот се мери со спомените што ги создава

Македонија нема проблем со препознатливоста, ниту со природните ресурси и културното наследство. Проблемот е што сè уште не ги претворила во современ туристички производ што создава долги престои и висока додадена вредност.

Затоа минималниот раст на ноќевањата не е причина за задоволство, туку јасна порака дека моделот заснован претежно на кружни патувања го достигнува својот максимум. Време е вниманието да се префрли од бројот на посетители кон квалитетот на нивниот престој.

Македонија повторно мора да стане дестинација, а не само точка на картата меѓу две соседни држави. Туризмот никогаш не бил натпревар во бројот на фотографии објавени на социјалните мрежи. Тој е натпревар во тоа колку силно едно место ќе остане во сеќавањето на посетителот. Затоа што дестинацијата што останува во сеќавањето секогаш добива уште една посета. Уште едно ноќевање. И уште една можност локалната економија да расте. Затоа, денес повеќе од кога било, на Македонија ѝ е потребна јасна национална визија за туризмот – визија што нема да се задоволи со статистички рекорди, туку ќе гради конкурентен, одржлив и економски ефикасен туристички сектор. Во спротивно, ќе продолжиме да се гордееме со бројот на туристите што дошле, додека ќе молчиме за оние што не останале.

Доц. д-р Љупчо Јаневски 

Ставовите искажани во рубриката „Колумни“ се лични ставови на авторите и не се автоматски и ставови на редакцијата на „Локално“. Одговорноста за изнесеното во нив е исклучиво на авторот