Кога ќе се случи фемицид, повторно се активира добро познатата машинерија на јавни осуди, прес-конференции, протести, соопштенија и барања за оставки. Во првите редови се појавуваат организации што со години работат на темата за насилството врз жените, активистички платформи и политички гласови кои бараат системски промени.

Но, постои едно прашање што упорно останува во сенка: колку пари се вложени во оваа „борба“, кој ги добивал, што е постигнато и зошто по толку години повторно сме на почетокот? Зошто кога се бара отчет од институциите, толку ретко се бара отчет од организациите што со години добиваат средства за да го следат токму овој проблем? Зошто за секој нов проект има најава, за секоја кампања има промоција, за секој протест има јавен настап, но за конкретните резултати нема една целосна и јавно достапна финансиска и ефектна анализа? Ова не е напад врз правото на протест. Ниту е оспорување на работата на организациите што навистина обезбедуваат засолниште, правна помош и поддршка за жртвите. Ова е прашање за отчетноста на оние што располагаат со јавни и донаторски пари, а истовремено бараат одговорност од сите други.

Милиони денари, проекти и грантови – каде се мерливите резултати?

Според ревизорскиот извештај на Државниот завод за ревизија, во периодот 2018–2023 година биле исплатени вкупно 22.926.000 денари преку 22 договори со четири здруженија за специјализирани услуги за жени жртви на насилство. Ова е само конкретна категорија финансирање. Не ги опфаќа сите државни програми, локални грантови, странски донации и меѓународни проектни фондови. Државен завод за ревизија – извештај за ефикасноста на системот за заштита на жените жртви на насилство. Покрај директните услуги, постојат и проекти за застапување, кампањи, истражувања, обуки, следење на политиките и влијание врз институциите. Дел од нив се финансирани од меѓународни донатори и европски програми. Проектот „WE CARE“, на пример, предвидува активности за јакнење на капацитетите на граѓанските организации, застапување, следење на институциите и влијание врз јавните политики во областа на родово базираното насилство. Проект WE CARE – Reactor. Во ноември 2025 година беше објавен и повик за доделување под-грантови во рамките на проект финансиран од UN Women, со фонд од 2.240.000 денари за четири локални организации. Предвидените активности вклучуваат кампањи, петиции, предлози за политики и барање отчетност од локалните власти. Повик за под-грантови – родово-одговорно буџетирање. Значи, застапувањето, кампањите и влијанието врз политиките се активности за кои се обезбедуваат средства. И тука нема ништо спорно, сè додека се знае што е финансирано и што е постигнато. Но, ако организациите имаат средства за следење на институциите, изработка на анализи и барање отчетност, тогаш мора да бидат подготвени и самите да ја понесат таа обврска. Не може контролата да важи само во една насока. Протестот не е резултат. Кампањата не е заштита. Грантот не е системска промена. Две децении се доволни за да се направи сериозна анализа на ефектите од сите вложувања. Не е доволно да се пребројат конференциите, обуките, објавите на социјалните мрежи, проектните активности и протестите. Потребно е да се одговори на многу поконкретни прашања:
  • Колку жени добиле непосредна и безбедна заштита?
  • Колку биле сместени во функционални засолништа?
  • Колку добиле правна и психолошка помош?
  • Колку биле успешно реинтегрирани?
  • Колку случаи на повторено насилство биле спречени?
  • Колку институционални пропусти биле откриени и колку биле отстранети?
  • Колкав дел од добиените средства завршил кај жртвите, а колкав за администрација, кампањи и проектна реализација?
Ова се прашања за резултатите, не за политичката припадност на организациите. Според податоците на МВР, во периодот 2018–2023 биле евидентирани 6.242 кривични дела поврзани со семејно насилство и 6.663 жртви, од кои 79 проценти биле жени. Центрите за социјална работа во периодот 2020–2023 евидентирале 6.282 нови жртви. Националната мрежа против насилство врз жените регистрирала 54 фемициди во периодот 2001–2020 година, додека Опсерваторијата за фемициди евидентирала 59 случаи во периодот 2014–2025 година, според сопствената методологија. Радио Слободна Европа – податоци за семејното насилство и фемицидите. Опсерваторија за фемициди – евиденција по години. Ако по толку години активизам, проекти и вложени средства бројот на жртви и понатаму е толку загрижувачки, тогаш не може секоја нова трагедија да биде повод само за нова кампања и ново барање пари. Мора да биде повод за сериозна процена на досегашниот учинок. Ревизијата го потврди она што не може да се прикрие со кампањи Државниот завод за ревизија во 2025 година утврди дека од 52 активности предвидени со Акцискиот план за спроведување на Истанбулската конвенција за периодот 2018–2023, само 22 биле целосно реализирани, 10 делумно, а 20 воопшто не биле реализирани. Наместо потребните 184 места во засолништа, биле обезбедени само 67. Ревизорите констатирале и недостатоци во лиценцирањето, контролата и координацијата на институциите. Државен завод за ревизија – официјален извештај. Ова е моментот кога сите што со години се занимаваат со темата треба да одговорат што постигнале. Не само министерствата. Не само Владата. И организациите што добивале средства за следење, застапување и унапредување на системот. Ако институциите не ги исполниле обврските, тоа треба да се каже. Но, ако организациите со години добивале пари за да ги следат истите тие институции, тогаш и нивниот придонес мора да биде предмет на јавна проверка. Кој ги контролира оние што бараат контрола? Тука се отвора најнепријатното прашање за невладиниот сектор: дали постои доволно независна, јавна и детална проверка на ефектите од нивните активности? Кој утврдува дали проектните пари навистина ја подобриле заштитата на жените? Кој ги проверува трошоците? Кој ги оценува резултатите? Дали донаторите добиваат само извештаи за реализирани активности или и докази за долгорочни промени во животот на корисничките? Организациите имаат право да критикуваат, да протестираат и да бараат оставки. Но, тоа право не ги ослободува од обврската да покажат што направиле со средствата што ги добиле. Особено кога станува збор за организациите што денес се меѓу најгласните во протестите. Ако бараат отчет од државата, треба да бидат подготвени да понудат и сопствена финансиска и програмска отчетност. Ако бараат резултати од институциите, треба да покажат и свои резултати. Не може за едните да важи транспарентност, а за другите само повик за доверба. А што со политичарките што денес се најгласни? Истото прашање важи и за жените што денес бараат системски промени, а во претходните години биле министерки, пратенички, претседателки на комисии или носителки на други јавни функции. Кога имаш можност да носиш закони, да распределуваш буџети, да бараш надзор и да управуваш со институции, тогаш не си само глас што укажува на проблемот. Имаш и директна одговорност за одлуките што биле донесени, како и за оние што не биле донесени. Денешниот протест не го брише вчерашниот институционален учинок. Барањето одговорност од актуелната власт не ја поништува обврската да се одговори што било направено во времето кога самите имале можност да одлучуваат. Не сите имале исти надлежности, ниту сите носат иста одговорност. Но, секоја јавна функција подразбира конкретни овластувања и конкретна отчетност. Доста е од борба што се мери со бројот на проекти Најлесно е по трагедија да се застане пред камерите, да се организира протест, да се објави осуда и да се побара оставка. Потешко е да се покаже дека парите што со години се добивале навистина создале подобра заштита. Затоа, потребен е целосен јавен преглед на финансирањето од 2001 до 2025 година: сите државни грантови, локални средства, странски донации и европски проекти. За секој проект треба да се знаат примателот, износот, целта, реализираните активности и мерливите резултати. Треба да се направи разлика меѓу парите за директна помош на жртвите и парите за застапување, администрација, кампањи и истражувања. Не затоа што секој грант е сомнителен. Туку затоа што секој денар наменет за заштита на жените мора да има јасна цел и проверлив ефект. Фемицидот не смее да стане тема од која сите имаат проект, кампања, јавен настап и политички поен, а жените и понатаму немаат доволно сигурност. Протестот е право. Активизмот е легитимен. Но, грантот не е резултат, конференцијата не е заштита, а јавната осуда не е системска промена. Ако со години се бараат пари за борба против насилството врз жените, тогаш јавноста има право да праша: што точно добивме за тие пари? Кој ги финансираше, кој ги трошеше, кој ги контролираше и, најважно, колку животи и жени успеавме да заштитиме?

The post КОЈ ПРОФИТИРА ОД ДВЕ ДЕЦЕНИИ „БОРБА“ ПРОТИВ ФЕМИЦИДОТ? МИЛИОНИ ЗА ПРОЕКТИ, А ЖЕНИТЕ И ПОНАТАМУ БЕЗ ДОВОЛНА ЗАШТИТА appeared first on Politika.