Каде завршува стручноста, таму мора да почне воздржаноста – „убиство“ не се претпоставува – се докажува

Гостивар и опасноста од институционалниот аматеризам

Постојат граници што една функционална држава не смее да дозволи да бидат преминати. Една од нив е водата што тече од чешмите, наместо основен услов за живот, да стане закана за здравјето на граѓаните. Во моментот кога илјадници луѓе бараат медицинска помош, а лабораториските анализи покажуваат сериозно микробиолошко загадување, веќе не зборуваме за обичен комунален дефект. Зборуваме за можен распад на повеќе последователни механизми на заштита.

Загадувањето на водата не настанува во институционален вакуум. Некој управува со изворите, некој со пумпите, некој со водоводната мрежа, некој ги зема примероците, некој ги потпишува лабораториските извештаи, а некој е должен да го предупреди населението. Кога ризикот ќе стигне до домовите и болниците, прашањето веќе не е само што се случило, туку колку контролни механизми морале да откажат за тоа воопшто да се случи.

Доколку истрагата потврди дека вода од неконтролиран отворен канал била внесувана во системот за водоснабдување, тогаш нема да станува збор за административен пропуст што може да се објасни со невнимание. Ќе станува збор за постапување спротивно на основните правила на санитарната и техничката безбедност, со потенцијални последици за цела популација.

Таков настан бара брза истрага, строга стручна проверка и недвосмислена одговорност. Во овој случај, засега сме сведоци на брза институционална реакција: истрагата е отворена, обезбедени се лабораториски наоди и определени се конкретните правци на испитување. Тоа треба да се признае и да се остави постапката професионално да продолжи, без натпревар во драматични изјави и предвремени пресуди.

Но гостиварската криза, покрај можните технички и институционални пропусти, разоткри и една наша хронична слабост: потребата секој да зборува за сè. Политичарите се претвораат во микробиолози, лекарите во обвинители, правниците во микробиолози, а партиските штабови истовремено ги утврдуваат причинителот, мотивот и виновникот. Функцијата се поистоветува со знаење, претпоставката со факт, а јавната популарност со универзална стручност.

Во таква врева вистината станува најтивка.

Микробиологот Никола Пановски има целосен професионален легитимитет да предупреди дека лабораториска информација важна за лекувањето или за заштитата на населението не смее да биде задржана само затоа што е дел од кривична истрага. Ако одреден резултат може да влијае врз терапијата, изолацијата на пациентите или спречувањето на ширењето на заболувањето, тој мора навреме да им биде достапен на лекарите и епидемиолозите. Тоа е сериозна медицинска и етичка теза и токму поради тоа не треба да се разводнува со правни квалификации.

Кога микробиолог зборува за „убиство“, тужби и кривична одговорност на Обвинителството, тој излегува од својот професионален домен. „Убиство“ не е реторичка ознака за неодговорност, туку прецизна правна квалификација за која мора да се докажат конкретно дејствие, облик на вина и непосредна причинска врска. Медицинскиот аргумент не станува посилен ако кон него се додаде недокажана правна пресуда. Напротив, на тој начин неговата суштина се потиснува од полемиката околу несоодветно употребениот термин.

Јавниот авторитет од една област не создава универзална експертиза. Колку е поголем авторитетот, толку е поголема обврската зборот да остане во границите на знаењето.

Истото правило мора да важи и за Обвинителството. Неговата задача е да ги обезбеди доказите, да ја испита документацијата, да ги утврди поединечните дејствија и да оцени дали постои кривична одговорност. Медицинските и микробиолошките заклучоци мора да се темелат врз независни стручни наоди. Истражната тајност, пак, не смее да биде општа формула со која од здравствените институции ќе се задржуваат информации неопходни за лекување и заштита на населението.

Здравствените власти треба да зборуваат за ризикот, лабораториските резултати и мерките за заштита. Инженерите треба да објаснат како функционирал водоводниот систем, кој имал пристап до него и какви процедури морале да бидат почитувани. Центарот за јавно здравје треба со документација да покаже каде, кога и според која методологија биле земени примероците и врз основа на што било издадено стручното мислење за исправноста на водата. Политичарите треба да обезбедат услови институциите да работат независно, а не да им ги диктираат заклучоците.

Никој не треба однапред да биде прогласен за виновен. Но никој не смее однапред да биде ни амнестиран.

Ако сè било направено според стручните протоколи, институцијата треба тоа јасно да го покаже. Ако контролата била формална, површна или сведена на административен потпис, тогаш мора да следува одговорност. Но заклучокот треба да произлезе од лабораториската документација и независното вештачење, а не од партиска прес-конференција.

Особено е опасно случајот да се претвори во политичка пресметка меѓу централната и локалната власт. Загадената вода нема партиска припадност. Ниту бактериите разликуваат власт од опозиција. Кога јавноздравствена криза се претвора во пропагандна алатка, фактите се туркаат во втор план, а одговорноста се заменува со колективно обвинување или колективна одбрана.

За разлика од долгиот епилог на трагедиите во модуларната болница во Тетово и кај Ласкарци, во Гостивар гледаме брзо отворање на истрагата. Тоа е значајно и не треба да се премолчи. Но брзината не смее да се претвори во брзоплетост, ниту приведувањето да се претставува како конечна правда. Основаното сомнение не е пресуда. Брзата постапка има вредност само ако е придружена со темелност, стручност и почитување на презумпцијата на невиност.

Главното прашање затоа не е кој дал најостра изјава, туку кој што бил должен да направи и дали го направил. Кој одлучил да се постават пумпите? Кој ја проценил опасноста? Кој го контролирал системот? Каде биле земени примероците? Кој ги добил резултатите? Кога биле забележани првите сигнали? Кој требало да предупреди, а не предупредил?

Одговорите мора да ги дадат доказите.

Можно е токму аматеризмот да биде заедничкиот именител на ваквите кризи. Не само техничкиот, туку и управувачкиот, комуникацискиот и политичкиот аматеризам. Аматеризам е да се импровизира со водоводен систем. Аматеризам е контролата да се сведе на потпис. Аматеризам е да се премолчи ризик. Но аматеризам е и да се прогласува кривично дело без докази, да се поставува дијагноза без конечен наод и со апсолутна сигурност да се зборува за нешто што допрва се истражува.

Нека микробиолозите зборуваат за микробиологијата, лекарите за пациентите, епидемиолозите за ризикот, инженерите за водоводот, правниците за правото, а Обвинителството за доказите. Нека политичарите престанат да глумат истражители и вештаци.

Секој во својот домен. Зашто кога сите зборуваат за сè, на крајот никој не одговара за она што навистина било негова работа.