Во македонскиот случај, моментално се најавуваат законски измени за овозможување изградба на поголеми дата-центри, додека проектот „Везилка“ е повеќе национален AI центар поврзан со европска инфраструктура отколку класичен хиперскалер дата-центар од типот што ги градат големите американски технолошки компании.
Што ги загрижува активистите?
Активистите најчесто посочуваат четири ризици:
1. Огромна потрошувачка на електрична енергија
AI дата-центрите трошат значително повеќе струја од традиционалните дата-центри поради графичките процесори (GPU) што се користат за тренирање и извршување на AI модели. Според анализи на ОН и ЕУ, глобалната потрошувачка на дата-центрите може да се удвои до 2030 година.
За Македонија клучното прашање е:
- дали новите капацитети ќе се напојуваат од обновливи извори;
- дали ќе бараат дополнителен увоз на струја;
- дали ќе создадат притисок врз електроенергетскиот систем.
2. Потрошувачка на вода
Многу дата-центри користат вода за ладење. Во региони со недостиг на вода тоа може да стане сериозен проблем. Светските проценки покажуваат дека водната потрошувачка на AI инфраструктурата ќе расте значително во следните години.
Но тука има важна нијанса: модерните дата-центри сè почесто користат затворени системи за ладење кои ја рециклираат истата вода со години, што драстично ја намалува потрошувачката.
3. Топлински ефект
Новите истражувања предупредуваат на таканаречен „data heat island effect“ – локално зголемување на температурата околу големи дата-центри поради огромната количина отпадна топлина што ја испуштаат. Некои студии покажуваат просечно зголемување на температурата од околу 2°C во непосредната околина.
4. Простор и инфраструктура
Големите AI комплекси бараат:
- нови далноводи,
- трансформаторски станици,
- индустриски зони,
- пристапни патишта.
Доколку локациите се изберат лошо, може да има негативно влијание врз земјиште, екосистеми и локални заедници.
Дали Македонија е во ризик од „еколошка катастрофа“?
Во овој момент нема јавно достапни информации што би упатувале на такво сценарио.
Македонија нема најавено мегапроекти од размерите на дата-центрите што се градат во Ирска, Вирџинија или Тексас, кои трошат стотици мегавати електрична енергија. Најавите засега се насочени кон привлекување инвестиции и развој на дигитална инфраструктура, без објавени конкретни капацитети и потрошувачка.
Затоа, тврдењето дека ќе има „разорни последици“ во моментов е повеќе политичка или активистичка проценка отколку факт поткрепен со конкретни податоци за планираните објекти.
Што треба да бара јавноста?
Наместо расправа „за“ или „против“ дата-центри, најважни се четири конкретни услови:
- Задолжителна студија за влијание врз животната средина.
- Јавно објавување на очекуваната потрошувачка на струја и вода.
- Минимален удел на обновливи извори на енергија.
- Транспарентност за системите за ладење и управување со отпадната топлина.
Доколку овие услови се исполнат, дата-центрите можат да донесат инвестиции и технолошки развој со контролирано влијание врз животната средина. Ако не се исполнат, активистите имаат оправдана причина за загриженост. Според достапните информации денес, постои потенцијален еколошки ризик, но нема докази дека Македонија се соочува со неизбежна еколошка катастрофа од најавените AI дата-центри.